De energietransitie: de reis is de bestemming

Spectrum huldigt de visie dat je bij het aardgasvrij maken van wijken vroegtijdig de bewoners moet betrekken. Steeds meer gemeenten delen die visie en kiezen voor een aanpak van onderop. Het is geen geëffend pad, meer een expeditie. Tegelijkertijd spannend en leuk. 

 We zien dat de eerste reflex bij veel gemeenten is: onderzoek doen, alvast een plan in potlood schetsen, nog een technische analyse doen. “Je moet bewoners toch iets concreets voor kunnen leggen?”  
Maar als er dan een doortimmerde en ambitieuze transitievisie ligt stokt het proces. Want hoe maak je als ambtenaar nu de stap naar het betrekken van bewoners? Een zaaltje huren, presenteren en verwachten dat bewoners spontaan hun belang zien? Iedereen voelt aan dat het zo niet werkt, maar hoe dan wel?  
Gemeenten die kiezen voor Wijken van de Toekomst doen dat anders. Zij schakelen een onafhankelijke procesbegeleider in, die heel laagdrempelig eerst beweging op gang brengt. 
 
Uniek programma 
Het doel van Wijken van de Toekomst is het stapsgewijs afkoppelen van het aardgas van wijken én de opbouw van een nieuwe basis voor warmtevoorziening. In de Wijk van de Toekomst is het prettig wonen; betaalbaar en veilig, geschikt voor jong en oud, zonder wateroverlast of hittestress én met duurzaam vervoer.  
Gelderland is uniek met zo’n programma. De provincie subsidieert het inschakelen van onafhankelijke procesbegeleiding. Spectrum is daarvoor ingeschakeld bij de Bloemenbuurt in Didam, Angelo in Zevenaar, Zilverkamp in Lingewaard en Malden Noord-Oost in Heumen. 
 
Waar zit de ervaring 
In sommige wijken zijn het de enthousiaste bewoners zelf, die zich aanmelden als wijk van de toekomst. Veel vaker zijn bewoners afwachtend, of beducht dat het veel geld gaat kosten zonder dat zij daar een stem in hebben. Dus wat doen wij als procesbegeleider? We kijken wat er speelt in de wijk. Welke initiatieven zijn er? We zoeken welke kennis, kunde, interesse en ervaring aanwezig is bij bewoners. Waar lopen veel bewoners warm voor? 
Wij zijn niet de alwetende verteller. Het gaat er niet om wat wij weten, maar wat de bewoners ontdekken. We laten de autonomie bij bewoners en behandelen hen als competente beslissers. We zorgen dat er een structuur of netwerk is waardoor mensen samen kunnen optrekken. Logisch? Ja. Dagelijkse praktijk? Nee, nog niet. 
 
Tijd genoeg 
Het is nu een goed moment om te kiezen voor een benadering van onderop. Succes is tenslotte niet gegarandeerd. Hoe minder ervaring je hebt met participatietrajecten en alle wijzigende verantwoordelijkheden die daarmee gepaard gaan, hoe groter de kans is dat er af en toe iets mislukt. En dat kan gewoon nog, want nu heb je nog tien jaar de tijd om ervaring op te doen. 
Bedenk ook dat hoe langer je wacht, het risico op conflicten groeit. Als de druk toeneemt en het stikken of slikken wordt. De momenten dat politieke carrières wankelen en reputaties beschadigd worden. Daar zit echt niemand op te wachten. 
 
Dat kunnen bewoners niet 
Misschien speelt de gedachte op, dat bewoners niet in staat zijn om te beslissen over zulke ingrijpende en ingewikkelde kwesties. Daar zit wat in wanneer je de energietransitie opvat als iets heel groots. Het is juist de kunst om aan te sluiten bij de leefwereld van de inwoners en dan is het wel groots maar gelijktijdig herkenbaar. Er worden inderdaad hier en daar megaprojecten opgezet in Nederland. We zien ongerust dat er in Noord-Holland en in de Flevopolder enorm veel groene energie opgewekt gaat worden, die voor honderd procent opgeslurpt wordt door de datacentra van reuzen als Microsoft, Google of Amazon. Wij pleiten voor meer openheid en open gesprek over dergelijke trajecten zodat we ook echt integraal op basis van de leefwereld van bewoners aan de slag gaan.

Eigen energie
Want de energietransitie is ook kleinschalig en dichtbij. Er zijn bijvoorbeeld al heel veel lokale energiecoöperaties opgezet, door en voor bewoners. De opbrengsten komen ten goede aan investeringen in leefbaarheid en verduurzaming. Het zet aan tot meer en andere activiteiten. Er zijn dorpen met een eigen windmolen. Krijg je een sms-je als het hard waait: ‘draai als het kan nu een wasje, want we maken overproductie!’. Dan voel je je als bewoner toch ondernemer van je eigen energiebedrijf? En dan gaat besparen en overschakelen op een meer duurzame energiebron veel natuurlijker en met veel plezier! 

Lees ook artikel 4: Je kunt álles met een duurzame blik bekijken